Hướng dẫn Bitcoin cho người dùng mới

Các nhà phát triển viết mã nguồn mở cho Bitcoin để thực thi các quy tắc, chẳng hạn như thế nào là một giao dịch hợp lệ, cách một khối giao dịch được thêm vào blockchain và cách thợ đào được thưởng bitcoin mới. Họ công bố mã nguồn và bất kỳ ai cũng có thể lấy mã đó miễn phí để sửa đổi hoặc sử dụng.

Nút đầy đủ là các máy chủ trên internet chạy mã Bitcoin và thực thi các quy tắc mạng bằng cách từ chối các giao dịch và khối không hợp lệ. Để xác minh bất kỳ giao dịch nào mà không cần tin tưởng vào bên thứ ba, mỗi nút đầy đủ sẽ xây dựng và lưu trữ toàn bộ lịch sử của tất cả các giao dịch Bitcoin, bắt đầu từ khối đầu tiên. Các nút đầy đủ cũng duy trì mempool, nơi tất cả các giao dịch hợp lệ nhưng chưa được xác nhận chờ để được thêm vào một khối mới.

Thợ đào là một loại nút đầy đủ đặc biệt, lấy các giao dịch đang chờ xử lý từ mempool và cố gắng tạo khối giao dịch hợp lệ tiếp theo thông qua quy trình bằng chứng công việc (PoW). Khi một thợ đào giải quyết thành công thử thách tính toán trước những thợ đào khác, thợ đào đó sẽ thông báo cho các nút đầy đủ khác để xác minh xem thợ đào đó có tuân thủ mọi quy tắc hay không. Nếu đúng, mỗi nút đầy đủ sẽ thêm khối hợp lệ đó vào bản sao blockchain và thông báo cho các nút đầy đủ khác, cho đến khi mạng lưới đạt được sự đồng thuận. Thợ đào giải quyết được thử thách PoW cho khối mới sẽ nhận được một số bitcoin mới làm phần thưởng cho đóng góp năng lực tính toán. Về cơ bản, thợ đào chuyển đổi năng lượng tính toán thành bitcoin mới và bảo vệ mạng lưới khỏi các cuộc tấn công. Trung bình, một khối mới được thêm vào sau mỗi 10 phút và mỗi khối có thể chứa hàng nghìn giao dịch. Việc điều chỉnh độ khó khai thác diễn ra sau mỗi 2.016 khối nhằm cố gắng duy trì nhịp độ 10 phút.

Người dùng có thể nắm giữ BTC và sử dụng cho các giao dịch. Việc này được thực hiện bằng cách sử dụng khóa công khai mã hóa để tạo địa chỉ Bitcoin và nhận BTC tại các địa chỉ đó. Để gửi BTC đến địa chỉ khác, người dùng sử dụng khóa riêng tư để ký giao dịch. Do đó, bất kỳ ai sở hữu khóa riêng tư đều sở hữu lượng BTC liên quan. Người dùng có thể tin tưởng vào các dịch vụ bên thứ ba như sàn giao dịch để lưu ký bitcoin, hoặc sử dụng ví Bitcoin tự quản lý như Proton Wallet để tự lưu trữ khóa. Khi muốn thêm giao dịch vào blockchain, người dùng thường sẽ trả phí giao dịch cho thợ đào như một động lực để họ đưa giao dịch đó vào khối. Phí mạng lưới này sẽ tăng lên khi nhu cầu giao dịch Bitcoin tăng cao.

Như đã đề cập ở trên, sự kiện chia đôi Bitcoin diễn ra khoảng bốn năm một lần và giảm một nửa phần thưởng bitcoin trao cho thợ đào. Khai thác là cách duy nhất để tạo ra BTC mới và thợ đào phải bán ít nhất một phần số BTC này để trang trải chi phí và các khoản đầu tư. Vì vậy, sự kiện chia đôi khiến nguồn cung BTC mới bán ra thị trường giảm đi bốn năm một lần. Giả sử nhu cầu không giảm, lượng BTC bán ra ít hơn nhìn chung đồng nghĩa với việc giá sẽ tăng.

Đây có lẽ là lý do tại sao vào năm trước và năm sau sự kiện chia đôi, giá bitcoin đều tăng đáng kể. Khi giá tăng vọt, điều này có xu hướng thu hút những người mới bắt đầu tìm hiểu về Bitcoin và có khả năng mua một ít, làm tăng nhu cầu và đẩy giá lên cao hơn nữa. Khi mạng lưới Bitcoin phát triển và tính thanh khoản của thị trường tăng lên, điều này cũng cho phép các nhà đầu tư ngày càng lớn hơn tham gia.

Cuối cùng, giá đạt đỉnh và bong bóng vỡ khi mọi người chốt lời và bán BTC. Giá sụt giảm nghiêm trọng khi những người không thể chịu đựng được sự biến động bán tháo trong hoảng loạn, thường khiến giá giảm 80% so với đỉnh. Đây thường là thời điểm truyền thông tuyên bố “Bitcoin đã chết”. Trong khi đó, mạng lưới Bitcoin vẫn tiếp tục phát triển với một khối mới sau mỗi 10 phút và mức độ chấp nhận cao hơn so với chu kỳ trước. Cuối cùng, sự kiện chia đôi tiếp theo đến gần và chu kỳ lặp lại, nhưng cho đến nay đều có mức đỉnh và mức đáy cao hơn các chu kỳ trước. Tuy nhiên, theo thời gian và phần thưởng khai thác tiếp tục giảm, mỗi sự kiện chia đôi được kỳ vọng sẽ ít gây cú sốc giá hơn.

Sau lần chia đôi thứ tư vào tháng 4 năm 2024, tỷ lệ lạm phát hàng năm của Bitcoin (số BTC mới được tạo ra mỗi năm chia cho tổng số BTC đã được tạo) đã giảm xuống còn 0,85%. Ngược lại, vàng, tài sản có hiệu suất sinh lời tốt nhất trong hàng nghìn năm qua nhờ tính khan hiếm và nguồn cung mới luôn ở mức thấp, có tỷ lệ lạm phát hàng năm khoảng 2%. Để lưu trữ giá trị, cần một tài sản có tỷ lệ lạm phát thấp hơn, và Bitcoin, thông qua các quy tắc được thực thi bởi mạng lưới phi tập trung lớn nhất và an toàn nhất, sẽ giảm một nửa tỷ lệ lạm phát sau mỗi bốn năm cho đến khi tỷ lệ lạm phát đạt 0%.

Như đã thảo luận trong phần Cuộc chiến kích thước khối, những người ủng hộ Bitcoin không muốn mở rộng quy mô mạng bằng cách tăng kích thước khối để rồi phải đánh đổi bằng tính bảo mật hoặc tính phi tập trung. Hiện tại với các khối 1 megabyte, mạng Bitcoin chỉ có thể hỗ trợ tối đa bảy giao dịch trên chuỗi mỗi giây, mức quá thấp để áp dụng rộng rãi và xử lý thanh toán như Visa/Mastercard. Giải pháp được ưu tiên là xây dựng các lớp mới trên Bitcoin — mạng lớp 1 — và chuyển hầu hết các giao dịch ngoại chuỗi sang các lớp cao hơn này.

Mạng Lightning là giải pháp mở rộng quy mô lớp 2 được bảo mật bởi Bitcoin. Ý tưởng là mở các kênh thanh toán giữa các nút có khả năng giao dịch thường xuyên với nhau. Chỉ trạng thái đóng và mở của kênh là cần được lưu vào blockchain; các giao dịch khác giữa các nút sẽ được lưu ngoại chuỗi bởi từng nút và được ký mã hóa để ngăn chặn gian lận. Các nút cũng có thể chuyển tiếp các khoản thanh toán cho các nút khác không được kết nối trực tiếp và thu phí định tuyến.

Giao dịch Lightning có một số ưu điểm so với giao dịch trên chuỗi. Trước tiên, giải pháp này cho phép thanh toán tức thời thay vì phải đợi khối 10 phút để xác nhận. Thứ hai, tính riêng tư cao hơn vì các giao dịch không được lưu lại mãi mãi trên blockchain. Cuối cùng, giao dịch này có xu hướng có phí giao dịch thấp hơn nhờ tránh được phí mạng trên chuỗi cho hầu hết các giao dịch. Tất cả những ưu điểm này giúp Lightning phù hợp hơn cho các khoản thanh toán bằng Bitcoin.

Thách thức với Lightning là các ví tự quản lý, nơi mỗi người dùng chạy một nút chứa BTC trong các kênh thanh toán, khá phức tạp để vận hành. Giải pháp này cũng yêu cầu mỗi người dùng phải trả ít nhất một khoản phí trên chuỗi để mở kênh và có thể có thêm phí trên chuỗi sau đó để nạp hoặc rút tiền khỏi kênh. Khi phí trên chuỗi tăng lên, giải pháp Lightning tự quản lý cũng sẽ trở nên quá đắt đỏ đối với ngày càng nhiều cá nhân.

Đây là lý do tại sao hầu hết người dùng Lightning sử dụng ví lưu ký và dựa vào các dịch vụ tập trung để quản lý sự phức tạp cũng như chi phí nhờ lợi thế quy mô. Tại thời điểm này, Lightning có vẻ phù hợp hơn để các dịch vụ lưu ký giao dịch với nhau, chứ không phải để đại chúng sử dụng theo cách tự chủ.

Vì Bitcoin là phần mềm mã nguồn mở miễn phí, bất kỳ ai cũng có thể lấy mã, sửa đổi và tự vận hành mạng. Mã thông báo của các mạng thay thế này được gọi là altcoin. Một số altcoin này đã cố gắng cải thiện Bitcoin, chẳng hạn như bằng cách tăng kích thước khối như đã thảo luận với Bitcoin Cash. Những loại khác chỉ đơn giản là mô hình ponzi được thổi phồng bởi các cá nhân muốn lừa gạt những người không hiểu sự khác biệt, dẫn đến thuật ngữ “shitcoin”.

Nhiều altcoin đã được người sáng lập khai thác trước để nắm giữ phần lớn mã thông báo trước khi ra mắt công chúng. Những người sáng lập các altcoin này sau đó có động lực tài chính cực kỳ lớn để quảng bá đồng coin. Hầu hết các altcoin đều bị kiểm soát tập trung và nhanh chóng thay đổi, trái ngược với Bitcoin, vốn được thiết kế để cực kỳ khó thay đổi. Sự bùng nổ của altcoin và các doanh nghiệp không bền vững khác được gọi là “crypto” và đã làm phân tán sự chú ý cũng như lấy đi thị phần của Bitcoin. Hầu hết các altcoin này không mang lại giá trị nào cho thế giới, không thể tìm thấy mức độ phù hợp với thị trường và đã sụp đổ, khiến hàng triệu cá nhân mất hàng tỷ USD.

Điểm khác biệt chính của Bitcoin là mạng và giao thức. Bitcoin có mạng lớn nhất và hiệu ứng mạng giúp thu hút nhiều người dùng hơn, từ đó tăng thêm tính hữu dụng như một mạng tiền tệ toàn cầu và giá trị của BTC. Các altcoin đơn giản là không thể cạnh tranh ngay cả khi có một số lợi thế được cho là vượt trội như thông lượng cao hơn hoặc quyền riêng tư. Khi ngày càng có nhiều người bán và người tiêu dùng trên khắp thế giới chấp nhận Bitcoin, hiệu ứng mạng sẽ tiếp tục được củng cố.

Bitcoin cũng là một giao thức kỹ thuật số cho tiền tệ trên internet, và đối với các giao thức, kẻ chiến thắng gần như luôn giành được tất cả. Trong những thập kỷ đầu của internet, đã xảy ra Cuộc chiến giao thức (Protocol Wars) và cuối cùng thế giới đã hội tụ để sử dụng cùng một giao thức để truyền thông. Ví dụ, tất cả đều sử dụng TCP/IP để gửi lưu lượng qua internet, sử dụng HTTP để duyệt web, và sử dụng SMTP để gửi email. Bitcoin, và các lớp cao hơn như Mạng Lightning, hiện là giao thức mở thống trị để gửi giá trị trên internet.