Trí tuệ nhân tạo (AI) > Giám sát bằng AI và thu thập dữ liệu
Giải thích về giám sát bằng AI và thu thập dữ liệu bằng AI
Giám sát bằng AI và thu thập dữ liệu không chỉ giới hạn ở các công cụ chủ động sử dụng. Hoạt động này diễn ra qua quảng cáo, mạng xã hội, các công cụ sử dụng tại nơi làm việc và thậm chí ở cả không gian công cộng. Dưới đây là cái nhìn cận cảnh hơn về giám sát bằng AI và thu thập dữ liệu — cũng như ý nghĩa của hoạt động này đối với quyền riêng tư.
Định nghĩa về giám sát bằng AI và thu thập dữ liệu bằng AI
Giám sát bằng AI là việc sử dụng AI để quan sát con người — cho dù đó là nhận diện khuôn mặt trong đám đông, phát hiện hành vi bất thường ở nơi công cộng hay giám sát hoạt động của nhân viên tại nơi làm việc. Mục tiêu thường là một hình thức quan sát, nhận dạng hoặc kiểm soát.
Thu thập dữ liệu bằng AI là nền tảng giúp việc giám sát không chỉ khả thi mà còn cực kỳ hiệu quả. Thông tin thu thập từ các ứng dụng, thiết bị, dịch vụ và nền tảng đều được sử dụng để xây dựng hồ sơ cá nhân, bao gồm thói quen, tùy chọn và hành vi. Thu thập dữ liệu không phải lúc nào cũng chỉ là theo dõi trong thời gian thực; hoạt động này cũng có thể diễn ra âm thầm trong nền. Dù dữ liệu này có thể hỗ trợ giám sát, nhưng cũng phục vụ các mục đích khác, bao gồm huấn luyện mô hình AI và nhắm mục tiêu quảng cáo.
| Ví dụ về giám sát bằng AI | Ví dụ về thu thập dữ liệu bằng AI |
|---|---|
| Camera nhận diện khuôn mặt tại trung tâm thương mại và sân bay | Các cuộc hội thoại được ghi nhật ký trong chatbot |
| Giám sát thao tác phím và hoạt động màn hình tại nơi làm việc | Các ứng dụng theo dõi vị trí trong nền |
| Thiết bị thông minh có thể phát hiện chuyển động hoặc giọng nói | Các trang web ghi lại lượt nhấp và thói quen duyệt web |
Giám sát và thu thập dữ liệu — xưa và nay
Trước khi có AI, giám sát quy mô lớn vẫn đòi hỏi con người phải xem màn hình một cách thủ công, sàng lọc hồ sơ hoặc đối chiếu các tập dữ liệu. AI đã thay đổi điều đó bằng cách giúp việc quét hình ảnh, chép lại các cuộc hội thoại, đánh dấu các mẫu hành vi và kết hợp các nguồn dữ liệu rời rạc thành một hồ sơ duy nhất trở nên nhanh chóng và tiết kiệm chi phí hơn.
Kết quả không chỉ là thu thập được nhiều dữ liệu hơn; mà còn là tăng khả năng suy luận và làm mất đi quyền riêng tư. Ngay cả khi không bao giờ chủ động chia sẻ sở thích, thói quen hay niềm tin, AI thường vẫn có thể suy luận ra chúng từ lịch sử vị trí, thói quen duyệt web và hành vi xã hội. Đó là điều khiến giám sát và thu thập dữ liệu bằng AI mạnh mẽ hơn — và nguy hiểm hơn — so với chỉ theo dõi thông thường.
Giám sát bằng AI để kiểm soát
Khi được sử dụng để kiểm soát, AI biến các không gian công cộng, đường phố, nơi làm việc và nền tảng xã hội thành những môi trường mà việc giám sát hàng loạt không chỉ dễ dàng mà còn trở thành hoạt động thường nhật.
Giám sát không gian công cộng
Tại các thành phố trên toàn thế giới, giám sát bằng AI được thực hiện dưới hình thức nhận diện khuôn mặt, camera giám sát CCTV thông minh, phân tích đám đông và đầu đọc biển số xe tự động. Các hệ thống này có thể nhận dạng cá nhân, theo dõi chuyển động và phát hiện các điểm bất thường trong thời gian thực.
Hệ quả thực tế là sự xói mòn quyền ẩn danh trong đời sống công cộng. Các công nghệ đối khớp khuôn mặt, phương tiện hoặc thiết bị giữa các vị trí có thể ghi lại và tái dựng các di chuyển thông thường — ngay cả khi một người không làm gì sai.
Trong thực thi pháp luật và giám sát dân sự
Cơ quan cảnh sát và dân sự ngày càng kết hợp nhiều nguồn dữ liệu camera, hồ sơ biển số xe, cơ sở dữ liệu công cộng và hoạt động trên mạng xã hội vào các hệ thống điều tra thống nhất. Sau đó, AI có thể quét lượng lớn cảnh quay và bài đăng để tìm ra các mẫu hành vi, đánh dấu các cá nhân hoặc xác định các mối kết nối giữa mọi người.
Điều đáng lo ngại nhất là cách các cảnh quay và dữ liệu này có thể được sử dụng để xâm phạm quyền riêng tư. Ví dụ, việc tham gia biểu tình, mạng lưới xã hội hoặc các di chuyển hàng ngày có thể trở thành các điểm dữ liệu, khiến mọi người tự kiểm duyệt bản thân hoặc tránh các cuộc tụ tập công cộng vì sợ bị theo dõi.
Tại nơi làm việc
Giám sát nơi làm việc hiện đại đã phát triển từ theo dõi thời gian đơn thuần sang phân tích hành vi chuyên sâu. Các hệ thống hiện ghi lại thao tác phím, theo dõi chuyển động chuột, giám sát hoạt động màn hình và sử dụng AI để phân tích sắc thái giao tiếp. Một ví dụ điển hình là kế hoạch thu thập hoạt động của nhân viên của Meta như số lần nhấp chuột và thao tác phím nhằm mục đích huấn luyện AI, trong khi Walmart và Starbucks được báo cáo là sử dụng các công cụ AI để giám sát giao tiếp của nhân viên(cửa sổ mới).
Mặc dù người sử dụng lao động thường coi các công cụ này là biện pháp nâng cao năng suất, việc giám sát hành vi liên tục làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng về quyền riêng tư — và ở một số khu vực pháp lý, điều này đã vượt quá giới hạn pháp lý. Việc sử dụng một số hệ thống theo dõi năng suất vi phạm luật riêng tư của EU và là bất hợp pháp ở các quốc gia như Ý.
Trên các nền tảng xã hội
Mạng xã hội là một trong những môi trường giám sát giàu dữ liệu nhất, nơi danh tính, các mối quan hệ, giao tiếp và hành vi đều hội tụ. AI phân tích các bài đăng, ảnh, lượt thích và cấu trúc mạng lưới để suy ra mọi thứ từ sở thích đến các mối kết nối xã hội. Do các thuật toán này hoạt động ngầm phía sau các công cụ gợi ý và kiểm duyệt, người dùng thường không nhận biết được mức độ suy luận sâu sắc diễn ra từ hoạt động thông thường của mình.
Chủ nghĩa tư bản giám sát và lập hồ sơ hành vi bằng AI
Chủ nghĩa tư bản giám sát là mô hình kinh doanh thu thập mọi hoạt động trực tuyến của người dùng và biến dữ liệu đó thành lợi nhuận. AI củng cố mô hình này bằng cách giúp việc kết hợp dữ liệu từ ứng dụng, trang web, nền tảng và nhà môi giới dữ liệu thành các hồ sơ hành vi cực kỳ chi tiết dễ dàng hơn, nhằm định hình các đề xuất và hiển thị quảng cáo nhắm mục tiêu.
Không giống như giám sát nhà nước (thường gắn liền với kiểm soát, thực thi pháp luật hoặc an ninh), chủ nghĩa tư bản giám sát được thúc đẩy bởi lợi nhuận. Mục tiêu là hiểu rõ hành vi của người dùng để tác động đến những gì họ nhìn thấy, thực hiện và mua sắm.
Trên điện thoại và ứng dụng
Thiết bị di động có khả năng tiết lộ thông tin một cách đặc biệt do lượng dữ liệu cá nhân khổng lồ mà chúng chứa đựng. Các ứng dụng thường xuyên thu thập ID quảng cáo, dữ liệu vị trí chính xác, địa chỉ IP và dữ liệu đo lường sử dụng — thường mà người dùng không hề hay biết. Theo thời gian, dữ liệu đó có thể tiết lộ nơi sinh sống, làm việc, mua sắm, khám chữa bệnh và nơi thờ phụng.
Trên các trang web và mạng lưới công nghệ quảng cáo
Mỗi khi truy cập một trang web, các pixel và cookie sẽ âm thầm ghi lại hoạt động, bao gồm cả thời gian dừng lại và trang tiếp theo sẽ truy cập. Thông tin đó được chuyển qua một mạng lưới các công ty công nghệ quảng cáo, mỗi công ty lại thêm nhiều chi tiết hơn vào hồ sơ hành vi. Trước khi một quảng cáo xuất hiện trên màn hình, dữ liệu có thể đã được truyền qua hàng chục công ty chưa từng nghe tên.
Nhưng ngoài việc bán sản phẩm, chính hạ tầng này cũng có thể hỗ trợ hoạt động giám sát ở cấp độ quốc gia. Các cơ quan chính phủ Hoa Kỳ cũng đã mua dữ liệu vị trí từ các nhà môi giới quảng cáo internet, minh họa cách các hệ thống theo dõi thương mại có thể được chuyển đổi mục đích sử dụng cho hoạt động thực thi pháp luật và điều tra.
Thông qua các nhà môi giới dữ liệu
Các nhà môi giới dữ liệu tạo ra hồ sơ chi tiết về các cá nhân thông qua nhiều nguồn, bao gồm mạng xã hội, vị trí và hoạt động trực tuyến, sau đó bán dữ liệu đó cho bên thứ ba, thường là không có sự đồng ý của những cá nhân đó. Các tập đoàn này hoạt động phần lớn ngoài tầm mắt, nhưng các hành động thực thi pháp luật gần đây đã tiết lộ mức độ nghiêm trọng của vấn đề này. Vào tháng 1 năm 2025, FTC đã cấm Mobilewalla(cửa sổ mới) bán dữ liệu vị trí nhạy cảm sau khi phát hiện công ty này đã thu thập và bán trái phép dữ liệu của hàng triệu người mà họ không hề biết.
Trong các công cụ và trợ lý AI
Bản thân các nền tảng AI cũng là một phần của nền kinh tế này. Tùy thuộc vào công cụ sử dụng, các câu lệnh, tệp tải lên, lịch sử hội thoại và siêu dữ liệu kỹ thuật có thể được lưu trữ, xem xét hoặc sử dụng để huấn luyện mô hình. Khi mọi người ngày càng sử dụng AI cho công việc, lập kế hoạch và các tác vụ nhạy cảm, mọi cuộc hội thoại đều có thể bị thu thập, giám sát và thương mại hóa.
AI thu thập bao nhiêu dữ liệu?
Phạm vi thu thập dữ liệu của AI là rất lớn và ngày càng mở rộng. Ví dụ, mô hình GPT-3 của OpenAI đã được huấn luyện trên khoảng 300 tỷ mã thông báo văn bản, trong khi các mô hình mới hơn được ước tính sử dụng hàng nghìn tỷ mã thông báo. Hoạt động thu thập dữ liệu AI có thể bao gồm mọi thứ từ dữ liệu sinh trắc học như khuôn mặt, giọng nói và dấu vân tay, cho đến thói quen duyệt web, niềm tin và mô thức hành vi.
Nếu sử dụng một nền tảng AI, lượng và loại dữ liệu được thu thập sẽ tùy thuộc vào gói dịch vụ và mức độ sử dụng. Dưới đây là các loại dữ liệu được thu thập bởi các công cụ AI phổ biến, theo chính sách quyền riêng tư của họ.
| Nền tảng | Các loại dữ liệu thu thập |
|---|---|
| ChatGPT | Câu lệnh, nội dung được tải lên, thông tin tài khoản, dữ liệu sử dụng và dữ liệu kỹ thuật |
| Gemini | Văn bản, giọng nói, tệp, ảnh, phản hồi, thông tin thiết bị và ngữ cảnh dịch vụ được kết nối |
| Claude | Hội thoại, tệp, phản hồi, chi tiết tài khoản và dữ liệu kỹ thuật |
| Grok | Câu lệnh, dữ liệu tích hợp từ X (bao gồm các bài đăng và lượt tương tác trên X), vị trí và dữ liệu kỹ thuật |
| Meta AI | Câu lệnh, hội thoại, thông tin tài khoản và hồ sơ cá nhân, cùng với hành vi liên ứng dụng từ Facebook, Instagram, Messenger, WhatsApp |
| Copilot | Câu lệnh, hội thoại, tương tác, tệp, cài đặt cá nhân hóa, đầu vào giọng nói và dữ liệu sử dụng |
Cách giảm thiểu sự giám sát và thu thập dữ liệu từ AI
Mặc dù việc loại bỏ hoàn toàn mọi hình thức giám sát là không khả thi, vẫn có thể thực hiện các bước để giảm lượng dữ liệu bị thu thập:
- Tránh nhập thông tin cá nhân, tài chính, pháp lý, y tế hoặc công việc nhạy cảm vào các nền tảng AI hoặc để chúng ở chế độ công khai.
- Nếu sử dụng công cụ hoặc phần mềm AI, hãy xem xét kỹ chính sách quyền riêng tư và các cài đặt mặc định.
- Hạn chế quyền của ứng dụng và trình duyệt, đặc biệt là quyền truy cập vị trí, micrô, máy ảnh, ảnh và danh bạ.
- Cẩn trọng với các tài khoản được kết nối, vì việc tích hợp email, lịch, tệp đám mây và tin nhắn có thể mở rộng phạm vi truy cập của công cụ AI.
- Chọn các công cụ AI không theo dõi, ghi nhật ký hoặc sử dụng các đoạn chat để huấn luyện theo mặc định.
Chuyển sang trợ lý AI riêng tư
Lumo được thiết kế dành cho những người muốn có một trợ lý AI đáng tin cậy. Lumo không bao giờ huấn luyện dữ liệu từ các cuộc trò chuyện hay lưu giữ bất kỳ nhật ký nào, đảm bảo dữ liệu hoàn toàn riêng tư. Ngay cả Proton cũng không thể truy cập.
Các câu hỏi thường gặp về LLM và bảo mật AI
- Việc thu thập dữ liệu AI có luôn được dùng để huấn luyện mô hình không?
- Có thể ngăn các công ty sử dụng dữ liệu cho mục đích huấn luyện AI không?
- Có công cụ AI nào không thu thập dữ liệu không?
